เจาะลึกโครงการ T-Xeno Hub ดันไทยสู่ผู้นำการ ปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์ พัฒนาไตหมูดัดแปลงพันธุกรรม เพิ่มโอกาสรอดให้ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง
สำหรับผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระยะสุดท้าย ชีวิตที่ต้องผูกติดอยู่กับเครื่องฟอกไตสัปดาห์ละ 3–4 ครั้ง ไม่เพียงพรากอิสรภาพในการใช้ชีวิตและโอกาสในการทำงาน แต่ยังเป็นการนับถอยหลังแข่งกับเวลาเพื่อรอคอยความหวังเพียงหนึ่งเดียว นั่นคือการปลูกถ่ายไต
ทว่าความจริงของระบบสาธารณสุขไทยในปัจจุบัน คือจำนวนอวัยวะบริจาคที่มีอยู่อย่างจำกัดจนเกิดภาวะขาดแคลนขั้นวิกฤต
ปัจจุบันประเทศไทยมีผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังที่ต้องบำบัดทดแทนไตหรือฟอกไตอยู่กว่า 110,000 ราย โดยในจำนวนนี้มีผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์และกำลังรอรับการปลูกถ่ายไตสูงถึงราว 23,000 ราย (จากข้อมูลปี 2567)
แต่ในแต่ละปี ประเทศไทยสามารถทำการผ่าตัดเปลี่ยนไตได้สำเร็จเพียงประมาณ 989 ราย หรือราว 1,000 รายต่อปีเท่านั้น ช่องว่างนี้ ทำให้ผู้ป่วยจำนวนมากต้องเข้าคิวรออวัยวะนานกว่า 5 ปี และมีผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยที่ต้องเสียชีวิตลงก่อนจะได้รับโอกาสเปลี่ยนไต
ขณะเดียวกัน ภาครัฐต้องแบกรับภาระงบประมาณค่าฟอกไตเฉพาะภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติสูงถึง 20,000 ล้านบาทต่อปี และเมื่อรวมสวัสดิการข้าราชการกับภาคส่วนอื่น ๆ ต้นทุนรวมของประเทศจะพุ่งสูงถึงประมาณ 36,678 ล้านบาทต่อปี ซึ่งมีการคาดการณ์ว่าในอีก 6–7 ปีข้างหน้า ตัวเลขงบประมาณส่วนนี้อาจทะยานขึ้นไปแตะระดับ 57,000 ล้านบาทต่อปี

แนว การปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์ ทำไมต้องเป็นหมู และต้องเป็นหมูจากเกาะใกล้ขั้วโลกใต้?
เพื่อทลายข้อจำกัดด้านการขาดแคลนอวัยวะบริจาค วงการแพทย์ทั่วโลกจึงมุ่งเป้าไปที่เทคโนโลยี การปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์ หรือ Xenotransplantation ซึ่งเป็นการวิจัยและพัฒนาการนำเซลล์ เนื้อเยื่อ หรืออวัยวะจากสัตว์มาปลูกถ่ายทดแทนอวัยวะที่เสื่อมสภาพของมนุษย์ โดยมีหมเป็นพระเอกสำคัญของนวัตกรรมนี้
เหตุผลที่ต้องเป็นหมู เนื่องจากอวัยวะของน้อง ทั้งไตและหัวใจ มีขนาด โครงสร้างทางสรีรวิทยา และเนื้อเยื่อที่ใกล้เคียงกับมนุษย์มาก โดยเฉพาะสุกรสายพันธุ์พิเศษที่นำมาใช้ทางการแพทย์ ซึ่งเมื่อโตเต็มวัยจะมีน้ำหนักตัวเพียงประมาณ 60 กว่ากิโลกรัม ใกล้เคียงกับน้ำหนักตัวของคนทั่วไป ต่างจากหมูขุนหรือหมูตอนในฟาร์มปศุสัตว์เพื่อการบริโภคที่มีน้ำหนักมากถึง 200 กว่ากิโลกรัม
สิ่งที่น่าทึ่งยิ่งกว่าคือต้นกำเนิดของสุกรสายพันธุ์นี้ ซึ่งมาจาก หมู่เกาะซับแอนตาร์กติก ใกล้ขั้วโลกใต้ ในประเทศนิวซีแลนด์ ซึ่งย้อนกลับไปเมื่อราว 200 ปีก่อน กัปตันเจมส์ คุก ที่นำหมูไปปล่อยไว้บนเกาะร้างแห่งนี้ที่ไม่มีมนุษย์อาศัยอยู่และมีสภาพอากาศหนาวจัด ทำให้หมูกลุ่มนี้วิวัฒนาการจนมีขนยาวกว่าหมูปกติ
และที่สำคัญที่สุดคือ ปราศจากเชื้อไวรัสแฝงบางชนิดใน DNA ที่มักพบในหมูเลี้ยงทั่วไปในปัจจุบัน ทางการนิวซีแลนด์ได้อนุรักษ์หมูสายพันธุ์บริสุทธิ์นี้ไว้ และให้สัมปทานแก่บริษัทเทคโนโลยีชีวภาพ NZeno นำมาพัฒนาเป็นสุกรต้นแบบสำหรับการแพทย์

สะพานเชื่อมชีวิต เป้าหมายการใช้ไตหมู ทดแทนชั่วคราว
เป้าหมายหลักของการนำไตหมูมาใช้ในระยะแรก ไม่ใช่การทดแทนไตมนุษย์แบบถาวรตลอดชีวิต แต่เป็นการทำหน้าที่เป็นอวัยวะทดแทนชั่วคราว เพื่อยื้อชีวิตและคืนคุณภาพชีวิตที่ดีให้แก่ผู้ป่วยในระหว่างที่รอคอยอวัยวะบริจาคจากมนุษย์
หากไตหมูดัดแปลงพันธุกรรมสามารถทำงานในร่างกายผู้ป่วยได้นานประมาณ 2–3 ปี ผู้ป่วยก็จะมีชีวิตรอดและมีสุขภาพแข็งแรงพอที่จะรอคิวรับไตมนุษย์ได้ หรือหากในอนาคตไตหมูชิ้นแรกเสื่อมสภาพลง ก็สามารถผ่าตัดเปลี่ยนไตหมูชิ้นใหม่ทดแทนได้
ยิ่งไปกว่านั้น ในอนาคตอันใกล้ เมื่อเทคโนโลยี AI และการตัดต่อยีนก้าวหน้าขึ้น ยังมีโอกาสพัฒนาไปถึงขั้นการออกแบบหมูดัดแปลงพันธุกรรมที่มียีนจำเพาะเจาะจงเข้ากับแอนติเจนของผู้ป่วยแต่ละรายได้อีกด้วย
เบื้องหลัง พวกเขา ทำยังไง ?
หากนำอวัยวะของหมูธรรมดามาปลูกถ่ายใส่ในร่างกายมนุษย์โดยตรง ระบบภูมิคุ้มกันของคนเราจะมองว่าเป็นสิ่งแปลกปลอมและเข้าทำลายอวัยวะนั้นทันที นักวิทยาศาสตร์จึงต้องใช้เทคโนโลยี การดัดแปลงพันธุกรรม โดยมีหลักการสำคัญ 2 ขั้นตอนคือ
- กดหรือลบยีนแอนติเจนของหมูออก เพื่อกำจัดตัวกระตุ้นที่ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันของมนุษย์เกิดการต่อต้าน
- เพิ่มยีนแอนติเจนของมนุษย์เข้าไปแทน เหตุผลก็เพื่อพรางตัวให้อวัยวะหมูมีความคล้ายคลึงกับมนุษย์มากที่สุด จนร่างกายมนุษย์ยอมรับและไม่ทำลายอวัยวะที่ปลูกถ่าย
โดยเมื่อได้เซลล์ที่ผ่านการตัดต่อยีนและคัดกรองคุณภาพแล้ว ทีมวิจัยจะนำเซลล์นั้นมาใช้เป็นต้นแบบในการ Cloning โดยดูดนิวเคลียสเดิมออกจากไข่ของหมู แล้วนำนิวเคลียสของเซลล์ดัดแปลงพันธุกรรมใส่เข้าไปแทน เพาะเลี้ยงจนเป็นตัวอ่อน แล้วนำไปฝากในแม่หมูอุ้มบุญ
เมื่อครบกำหนดตั้งท้องจะทำการ ผ่าคลอด เพื่อป้องกันการติดเชื้อระหว่างการคลอดตามธรรมชาติ แล้วนำลูกหมูนี้ เข้าสู่ศูนย์เลี้ยงปลอดเชื้อทันที วิธีนี้ทำให้ประเทศไทยไม่จำเป็นต้องขนส่งหมูเป็นตัวขึ้นเครื่องบินข้ามประเทศจากนิวซีแลนด์ แต่สามารถนำเข้าเฉพาะเซลล์ต้นแบบดัดแปลงพันธุกรรมระดับการแพทย์ มาขยายพันธุ์และผลิตลูกสุกรในไทยได้เอง
ในเวทีโลก เทคโนโลยีการปลูกถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์ได้ก้าวข้ามจากห้องทดลองสู่การทดสอบจริงแล้ว
- สหรัฐอเมริกา องค์การอาหารและยาสหรัฐฯ (FDA) ได้อนุมัติให้ดำเนินการศึกษาวิจัย และทีมแพทย์ชั้นนำ (เช่น ทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ร่วมกับบริษัท eGenesis) ได้ทดลองปลูกถ่ายไตหมูดัดแปลงพันธุกรรมในผู้ป่วยจริงแล้วหลายราย ซึ่งอวัยวะสามารถทำงานได้นานราว 3–6 เดือน
- ยุโรปและจีน ทีมวิจัยในเยอรมนีร่วมกับมหาวิทยาลัยมิวนิก ได้ทดลองนำหัวใจหมูดัดแปลงพันธุกรรม (จากสายพันธุ์ของ NZeno) ไปปลูกถ่ายในสัตว์ตระกูลลิงบาบูนนับร้อยตัว ซึ่งบางตัวสามารถมีชีวิตรอดได้นานถึง 2 ปี ขณะที่สถาบันบัณฑิตวิทยาศาสตร์จีน ก็มีศูนย์เลี้ยงหมูปลอดเชื้อขนาดใหญ่ราว 400–500 ตัว เพื่อวิจัยเรื่องนี้อย่างจริงจัง
ผนึกกำลัง 3 องค์กรน ปั้น T-Xeno Hub และบริษัทร่วมทุน MU BioGro

เพื่อให้ประเทศไทยก้าวขึ้นเป็นผู้นำด้านการแพทย์ขั้นสูง กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ได้ผลักดันโครงการ Thailand Xenotransplantation Hub (T-Xeno Hub) ภายใต้นโยบายเรือธง MHESI Flagship ซึ่งเป็นเสาหลักของ SIAM MEDICA โดยใช้โมเดลความร่วมมือแบบ Triple Helix (ภาครัฐ สถาบันการศึกษา และภาคเอกชน) พร้อมจัดตั้งบริษัทร่วมทุนชื่อ บริษัท เอ็มยู ไบโอโกร จำกัด (MU BioGro Co., Ltd.) ในรูปแบบ Public-Private Partnership โดยมี มหาวิทยาลัยมหิดล ถือหุ้น 49% และ เบทาโกร ถือหุ้น 49% ร่วมกับมูลนิธิอีก 2% เพื่อทำให้งานวิจัยนี้ พัฒนาไปสู่การใช้จริงเชิงพาณิชย์และทางการแพทย์
โดยมหาวิทยาลัยมหิดล จะผสานจุดแข็งของ 3 คณะหลัก ได้แก่ คณะสัตวแพทยศาสตร์ ที่ติดอันดับ 63 ของโลกโดย เชี่ยวชาญด้านการโคลนนิ่งในหมูมานานกว่า 16 ปี ร่วมกับ คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี และ คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ที่จะรับหน้าที่วิจัยพัฒนาการโคลนนิ่งสุกร ดูแลห้องปฏิบัติการทางการแพทย์ การทดสอบทางคลินิก และการประเมินความปลอดภัย
บริษัท เบทาโกร จำกัด (มหาชน) รับผิดชอบการร่วมลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน ออกแบบและบริหารจัดการฟาร์มเลี้ยงสุกรปลอดเชื้อก่อโรคจำเพาะ หรือ Designated Pathogen-Free (DPF) ซึ่งเป็นระบบควบคุมความปลอดภัยทางชีวภาพ การเฝ้าระวังเชื้อโรค รวมถึงระบบโลจิสติกส์ขนส่งอวัยวะที่ปลอดเชื้อไปยังห้องผ่าตัด
บริษัท NZeno Limited (ประเทศนิวซีแลนด์) ถ่ายทอดเทคโนโลยี และส่งมอบเซลล์ต้นแบบดัดแปลงพันธุกรรมระดับการแพทย์ (Medical-grade Cell Line) รวมถึงองค์ความรู้ด้านการตัดต่อยีน และเป็นที่ปรึกษาในการวางมาตรฐานระบบเลี้ยงหมูปลอดเชื้อ DPF ให้แก่ทีมวิจัยไทย
บางคนอาจสงสัยว่า ทำไมต้องเป็น เบทาโกร?
การเลี้ยงหมูเพื่อนำอวัยวะมาปลูกถ่ายในร่างกายมนุษย์ แตกต่างจากการเลี้ยงหมูเพื่อบริโภคโดยสิ้นเชิง เพราะต้องปราศจากเชื้อก่อโรคทุกชนิดที่อาจเป็นอันตรายต่อผู้ป่วย เบทาโกรได้รับเลือกให้เป็นพันธมิตรหลักของโครงการนี้เนื่องจากมีต้นทุนความเชี่ยวชาญที่สั่งสมมายาวนานทั้ง
ประสบการณ์ในอุตสาหกรรมสุกรระดับแนวหน้า โดยเบทาโกรมีประสบการณ์ในธุรกิจเกษตรอุตสาหกรรมและอาหารครบวงจรมากว่า 59 ปี และมีความเชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านอุตสาหกรรมสุกรมากว่า 46 ปี (เริ่มต้นตั้งแต่การนำเข้าสุกรพันธุ์แท้จากอังกฤษในปี พ.ศ. 2523)
นอกจากนี้ ยังเป็นผู้บุกเบิกการทำฟาร์มสุกรปลอดเชื้อ (Specific Pathogen-Free: SPF) ร่วมกับประเทศญี่ปุ่นมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2536 โดยมีระบบผ่าคลอดและเลี้ยงในระบบ Biosecurity ขั้นสูง และยังเป็นบริษัทแรกในประเทศไทยที่ได้รับการรับรองมาตรฐานการเลี้ยงสัตว์ปลอดยาปฏิชีวนะ (Antibiotic-Free) ในปี พ.ศ. 2562
ที่สำคัญ มีเทคโนโลยีจัดการฟาร์มอัจฉริยะ โดยมีระบบบริหารจัดการปศุสัตว์ขั้นสูง และนำเทคโนโลยี IoT มาใช้ติดตามควบคุมสุขภาพสัตว์แบบเรียลไทม์
ความพร้อมเหล่านี้ทำให้เบทาโกรสามารถต่อยอดยกระดับจากฟาร์มมาตรฐาน SPF สู่ ฟาร์มมาตรฐาน DPF ทางการแพทย์ ซึ่งเปรียบเสมือนการนำโรงพยาบาลปลอดเชื้อมารวมเข้ากับฟาร์มปศุสัตว์ ได้อย่างสมบูรณ์

ไทยตั้งเป้า 18 เดือน ยกระดับเทคโนโลยีจาก TRL 4 สู่ TRL 5
แผนปฏิบัติการระยะแรกของโครงการ T-Xeno Hub ได้กำหนดเป้าหมายชัดเจนภายในกรอบเวลา 18 เดือน เพื่อยกระดับระดับความพร้อมทางเทคโนโลยี จาก TRL 4 ไปสู่ TRL 5 ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการพัฒนานวัตกรรมครับ
TRL 4 การพิสูจน์เทคโนโลยีในระดับห้องปฏิบัติการ เป็นขั้นตอนปัจจุบันที่นักวิจัยนำเซลล์ต้นแบบที่ผ่านการตัดต่อยีนแล้วจาก NZeno มาพิสูจน์และพัฒนาต่อในห้องปฏิบัติการของมหาวิทยาลัยมหิดล ด้วยการสกัดนิวเคลียสใส่ในไข่สุกรเพื่อสร้างตัวอ่อนโคลนนิ่ง
TRL 5 เป็นการทดสอบในสภาพแวดล้อมที่จำลองการใช้งานจริง ซึ่งเป็นเป้าหมายในอีก 18 เดือนข้างหน้า โดยจะเร่งดำเนินการก่อสร้าง ศูนย์ผลิตลูกหมูทางการแพทย์มาตรฐาน DPF ณ มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรี ให้แล้วเสร็จ
ศูนย์แห่งนี้จะถูกออกแบบเป็นระบบปิดขั้นสูงสุด มีระบบกรองอากาศ HEPA Filter ควบคุมความสะอาดของน้ำ อาหาร และสภาพแวดล้อมทุกตารางนิ้ว รวมถึงมีห้องผ่าคลอดปลอดเชื้อ เพื่อรองรับการฝากตัวอ่อน การผ่าคลอด และการเลี้ยงดูลูกหมูโคลนนิ่งดัดแปลงพันธุกรรมให้เติบโตอย่างปลอดภัย ปราศจากเชื้อก่อโรคในสภาพแวดล้อมจริง ก่อนจะก้าวสู่ขั้นต่อไป (TRL 6 ขึ้นไป) คือการทดสอบปลูกถ่ายอวัยวะในสัตว์ทดลองและเตรียมความพร้อมสู่การวิจัยทางคลินิกในมนุษย์ต่อไป
หากโครงการวิจัยและพัฒนาการปลูกถ่ายไตจากสุกรสู่คนประสบความสำเร็จตามเป้าหมาย ประเทศไทยและคนไทยจะได้รับประโยชน์อย่างมหาศาลครับ

โดยสามารถต่อลมหายใจและคืนคุณภาพชีวิตให้ผู้ป่วย ซึ่งผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังระยะสุดท้ายนับหมื่นรายจะมีแหล่งอวัยวะทางเลือกที่เพียงพอ ไม่ต้องทนทุกข์กับการฟอกไตสัปดาห์ละ 3–4 ครั้ง หรือเสี่ยงเสียชีวิตระหว่างรอคิวอวัยวะบริจาคนานกว่า 5 ปีอีกต่อไป
นอกจากนี้ ยังลดภาระงบประมาณสาธารณสุขของชาติ ช่วยประหยัดงบประมาณค่าฟอกไตของภาครัฐได้ปีละหลายหมื่นล้านบาท
ที่สำคัญคือ เราสามารถพึ่งพาตนเองและสร้างความเท่าเทียมในการรักษาได้ เพราะ การที่ไทยสามารถผลิตสุกรดัดแปลงพันธุกรรมและอวัยวะทางการแพทย์ได้เองในประเทศ จะช่วยลดต้นทุน ไม่ต้องพึ่งพาการนำเข้าอวัยวะราคาแพงจากต่างประเทศ ทำให้คนไทยเข้าถึงการรักษาขั้นสูงได้อย่างทั่วถึงและเท่าเทียม
ท้ายที่สุด สิ่งนี้ปักหมุดให้ไทย กลายผู้นำอาเซียนและขับเคลื่อน Wellness Economy ที่ไทยจะเป็นศูนย์กลางการเปลี่ยนถ่ายอวัยวะข้ามสายพันธุ์แห่งแรกในอาเซียน (T-Xeno Hub) ดึงดูดการลงทุนด้าน Deep Tech สร้างอุตสาหกรรมชีวภาพมูลค่าสูง และสร้างรายได้ทางเศรษฐกิจให้แก่ประเทศอย่างยั่งยืนครับ
ที่มา : งานแถลงข่าว Xeno Hub ณ มหาวิทยาลัย มหิดล








